بچهره ی گل سوری نگاه میکردم                                     که بود در شب تاری به روشنی چو چراغ

 گشاده نرگس رعنا بحسرت آب از چشم                              نهاده لاله ی حمرا به جان و دل صد داغ

زبان کشیده چو تیغی به سرزنش سوسن                             دهان گشاده شقایق چو مردمان نباغ

یکی چو باده پرستان صراحی اندر دست                              یکی چو ساقی مستان بکف گرفته ایاغ

چنان به حسن و جوانی خویش مغرور                                که داشت از دل بلبل هزار گونه فراغ

نشاط و عیش جوانی چو گل غنیمت دان                              که حافظا نبود بر رسول غیر بلاغ 

طالع اگر مدد کند دامنش آورم به کف                                  گر بکشم زهی طرب در بکشد زهی شرف

طرف کرم زکس نه بست این دل پر ز درد من                        گر چه صبا همی برد قصه ی من زهر طرف

چند به ناز پرورم مهر بتان سنگدل                                      یاد پدر نمی کنند این پسران ناخلف

از خم ابروی توام هیچ گشایشی نشد                                   وه که در این خیال کج عمر عزیز شد تلف

من بخیال زاهدی گوشه نشین و طرفه آنکه                         مغبچه ای زهر طرف میزندم به چنگ و دف

ابروی دوست کی شود دست کش خیال من                           کس نزدست از این کمان تیر مراد بر هدف

بیخبراند زاهدان نقش بخوان و لاتقل                                  مست ریاست محتسب باده بخور ولا تخف 

صوفی شهر بین که چون لقمه ی شبهه می خورد                 پارُدمش  دراز باد این حیوان خوش علف

من به کدام دلخوشی می خورم و طرب کنم                          کز پس و پیش خاطرم لشکر غم کشیده صف

حافظ اگر قدم زنی در ره خاندان به صدق                            بدرقه ی رهت شود همت شحنة النجف

در دوران كهن، شب مظهر تاريكي و تباهي و وحشت بوده و اغلب سعي مي كردند كه شب هنگام با افروختن آتش و افزودن نور، خانه روشن باشد. تا پليدي و تباهي در آن راه نيابد. شب يلدا طولاني ترين شب ها است. يعني تسلط تاريكي بر زمين از تسلط نور خورشيد و روشنايي مي كاهد. و چون فرداي اين شب روشنايي بر ظلمت غالب و روز طولاني مي شود، ايرانيان تولد دوباره خورشيد را كه مظهر روشنايي است جشن مي گيرند.  
در ايران كهن هر يك از سي روز ماه، نامي ويژه دارد، كه نام فرشتگان است. نام دوازده ماه سال نيز در ميان آنهاست. در هر ماه روزي را كه نام روز با نام ماه يكي باشد، جشن مي گرفتند .
دي ماه، در ايران كهن، چهار جشن، وجود داشت. نخستين روز دي ماه و روزهاي هشتم، پانزدهم و بيست و سوم، سه روزي كه نام ماه و نام روز يكي بود. و در اين سي روز ماه، سه روز آن (دي) نام دارد و هر سه روز را در گذشته جشن مي گرفتند. امروز از اين چهار جشن تنها شب نخستين روز دي ماه، يا شب يلدا را جشن مي گيرند، يعني آخرين شب پاييز، نخستين شب زمستان، پايان قوس، آغاز جدي و درازترين شب سال.
يلدا از نظر معني معادل با كلمه نوئل از ريشه ناتاليس رومي به معني تولد است و نوئل از ريشه يلدا است .
واژه يلدا سرياني و به معني ولادت است . ولادت خورشيد ( مهر و ميترا )  و روميان آن را ( ناتاليس انويكتوس ) يعني روز ( تولد مهر شكست ناپذير   ) نامند .